WWF (Butunjahon yovvoyi tabiat jamg‘armasi) tomonidan e’lon qilingan Living Planet Report 2024 hisobotiga ko‘ra, 1970–2020-yillar oralig‘ida dunyo bo‘ylab kuzatilayotgan umurtqali hayvonlar populyatsiyalarining o‘rtacha soni 73 foizga kamaygan.

Bu raqam ko‘pchilik o‘ylagandek hayvonlarning 73 foizi butunlay yo‘q bo‘lib ketganini anglatmaydi. Aslida, olimlar kuzatayotgan minglab sutemizuvchilar, qushlar, baliqlar, amfibiyalar va sudralib yuruvchilar populyatsiyalarining soni o‘rtacha hisobda qariyb to‘rt baravar kamayganini bildiradi. Shunga qaramay, bu ko‘rsatkich sayyoramizdagi yovvoyi tabiat jiddiy bosim ostida ekanini ko‘rsatadi.

Yovvoyi hayvonlar nega kamaymoqda?

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, biologik xilma-xillikning qisqarishiga bir nechta asosiy omillar sabab bo‘lmoqda.

Birinchidan, tabiiy yashash muhitlari yo‘qolmoqda. Aholi sonining ortishi va iqtisodiy faoliyat kengayishi natijasida o‘rmonlar kesilmoqda, yangi yo‘llar, sanoat korxonalari va qishloq xo‘jaligi maydonlari barpo etilmoqda. Bu esa ko‘plab hayvonlarning yashash joylarini qisqartirmoqda.

Ikkinchidan, atrof-muhit ifloslanishi ham yovvoyi tabiatga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Havo, suv va tuproqning ifloslanishi ko‘plab turlar hayoti uchun xavf tug‘diradi. Ayniqsa, plastik chiqindilar dengiz va okean ekotizimlariga katta zarar yetkazmoqda.

Yana bir muhim omil — haddan tashqari ov qilish va brakonerlikdir. Ayrim hayvonlar go‘shti, terisi, shoxi yoki boshqa mahsulotlari uchun noqonuniy ovlanmoqda. Natijada ayrim turlar yo‘qolib ketish xavfi ostida qolmoqda.

Bundan tashqari, iqlim o‘zgarishi ham hayvonlarning tabiiy yashash sharoitlarini o‘zgartirmoqda. Haroratning ko‘tarilishi, qurg‘oqchilik, suv toshqinlari va boshqa ekstremal ob-havo hodisalari ko‘plab turlarning moslashish imkoniyatlarini cheklamoqda.

Bu nega har birimiz uchun muhim?

Ko‘pchilik yovvoyi hayvonlarning kamayishi faqat ekologlarning muammosi deb o‘ylashi mumkin. Aslida esa biologik xilma-xillikning yo‘qolishi butun insoniyat uchun jiddiy xavf tug‘diradi.

Masalan, ekinlarning changlanishida ko‘plab hasharotlar, qushlar va boshqa jonivorlar muhim rol o‘ynaydi. O‘rmonlar va tabiiy ekotizimlar suv manbalarini himoya qiladi, tuproq unumdorligini saqlaydi hamda iqlimni tartibga solishda ishtirok etadi.

Agar turlar soni kamayishda davom etsa, ekotizimlarning barqarorligi izdan chiqishi mumkin. Bu esa oziq-ovqat xavfsizligi, suv ta’minoti va inson salomatligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Vaziyatni o‘zgartirish mumkinmi?

Mutaxassislar hali ham imkoniyat mavjudligini ta’kidlamoqda. Buning uchun hukumatlar, biznes vakillari va oddiy fuqarolar birgalikda harakat qilishi kerak.

Milliy bog‘lar va qo‘riqlanadigan hududlarni kengaytirish, noqonuniy ovchilikka qarshi kurashish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik mas’uliyatni oshirish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, har bir inson kundalik hayotida tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish orqali o‘z hissasini qo‘sha oladi.

Masalan, plastik chiqindilarni kamaytirish, ekologik mas’uliyatli sayohat qilish, noyob hayvonlardan tayyorlangan mahsulotlarni xarid qilmaslik va tabiatni muhofaza qilish tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash kabi oddiy qadamlar ham katta natijalarga olib kelishi mumkin.

Kelajak o‘z qo‘limizda

Bugungi kunda biologik xilma-xillikning qisqarishi insoniyat oldidagi eng dolzarb ekologik muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. So‘nggi 50 yil ichida yovvoyi hayvonlar populyatsiyasining o‘rtacha 73 foizga kamaygani sayyoramiz ekotizimlari jiddiy bosim ostida ekanini ko‘rsatmoqda.

Tabiatni asrash faqat hayvonlarni himoya qilish emas. Bu — insoniyatning o‘z kelajagini, farzandlari yashaydigan sayyorani va hayot uchun zarur bo‘lgan tabiiy resurslarni saqlab qolish masalasidir. Chunki tabiatni bugun asrab qolish uni ertaga qayta tiklashga urinishdan ancha oson va samaraliroqdir.