Bo‘z echkiemar (Varanus griseus) Markaziy Osiyodagi eng yirik sudralib yuruvchilardan biri bo‘lib, O‘zbekiston cho‘l ekotizimining ajralmas qismi hisoblanadi. U kemiruvchilar, ilonlar, hasharotlar va boshqa mayda jonivorlar bilan oziqlanib, tabiatdagi biologik muvozanatni saqlashda muhim ekologik vazifani bajaradi. Shu bois bo‘z echkiemar faqat noyob hayvon emas, balki cho‘l ekotizimining barqarorligini ta’minlovchi muhim tur hisoblanadi. Afsuski, bugungi kunda ushbu jonivor noqonuniy ov, yashash muhitining qisqarishi va ilmiy asosga ega bo‘lmagan xurofotlar sabab yo‘qolib ketish xavfi ostida qolmoqda.

Bugungi kunda O‘zbekistonda sudralib yuruvchilarning 64 turi qayd etilgan bo‘lib, ularning 21 turi yoki qariyb 34 foizi kamyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar sifatida O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. Bo‘z echkiemar ham ana shunday alohida muhofaza qilinadigan turlar sirasiga kiradi. Bundan tashqari, u yo‘qolib ketish xavfi ostidagi yovvoyi hayvon va o‘simlik turlari bilan xalqaro savdoni tartibga soluvchi CITES konvensiyasining I-ilovasiga kiritilgan bo‘lib, ushbu tur bilan xalqaro savdo deyarli to‘liq taqiqlangan.

O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti kichik ilmiy xodimi, gerpetolog Temur Abduraupovning ta’kidlashicha, so‘nggi yillarda echkiemarlar sonining kamayishiga bir qator omillar sabab bo‘lmoqda. Avvalo, cho‘l hududlarining qishloq xo‘jaligi va qurilishlar uchun o‘zlashtirilishi natijasida ularning tabiiy yashash joylari qisqarib bormoqda. Shuningdek, noqonuniy ov, aholi orasidagi asossiz qo‘rquv, echkiemarlarni zaharli yoki xavfli jonivor deb bilish, eng muhimi esa ularning go‘shti saraton va boshqa og‘ir kasalliklarga davo degan xurofotlarning keng tarqalishi ushbu turning kamayishiga olib kelmoqda. Olimning qayd etishicha, bundan 40–50 yil avval Ustyurt platosi, Qizilqum va boshqa cho‘l hududlarida bo‘z echkiemarlarni tez-tez uchratish mumkin edi. Bugungi kunda esa ayrim hududlarda ular deyarli yo‘qolib ketgan.

So‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlar va noqonuniy faoliyat yuritayotgan ayrim tabiblar tomonidan echkiemar go‘shti saraton kasalligiga davo ekani haqida asossiz ma’lumotlar tarqatilmoqda. Biroq bugungi kunga qadar bunday da’volarni tasdiqlovchi birorta ham ilmiy tadqiqot yoki klinik isbot mavjud emas. Aksincha, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti mutaxassislari tomonidan olib borilgan laboratoriya tahlillari echkiemar go‘shtining tarkibi odatiy parranda go‘shtidan deyarli farq qilmasligini ko‘rsatgan. Shu bilan birga, echkiemarlar yovvoyi tabiatda kemiruvchilar, ilonlar va turli hasharotlar bilan oziqlanishi sababli ularning organizmida ayrim parazitlar yoki toksik moddalar uchrashi mumkin. Shu bois bunday go‘shtni iste’mol qilish inson salomatligi uchun xavf tug‘dirishi ehtimoldan xoli emas.

Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi bo‘lim mudiri, tibbiyot fanlari nomzodi, oliy toifali shifokor-onkolog Olim Imomovning ta’kidlashicha, echkiemar go‘shtining saraton kasalligini davolashi haqida ilmiy jihatdan tasdiqlangan birorta ham dalil mavjud emas. Shifokorning aytishicha, bugungi kungacha echkiemar go‘shtini iste’mol qilib saratondan tuzalgan bemor haqida birorta ham ishonchli ilmiy fakt qayd etilmagan. Saraton kasalligini faqat zamonaviy tibbiyotda qo‘llaniladigan diagnostika va klinik jihatdan isbotlangan davolash usullari orqali davolash mumkin.

Shunga qaramay, bo‘z echkiemarga bo‘lgan noqonuniy talab tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, Farg‘ona, Namangan, Qashqadaryo, Surxondaryo, Buxoro, Navoiy va Xorazm viloyatlarida noqonuniy savdo holatlari uchrab turadi. Namangan viloyati Pop tumanidagi mahalla faollaridan biri tirik echkiemarning narxi talabga qarab 5 million so‘mdan 10 million so‘mgacha baholanayotganini ma’lum qilgan. Odatda "qora ovchilar" maxsus buyurtma asosida echkiemarlarni tutib keladi, o‘zini xalq tabibi sifatida tanishtirayotgan ayrim shaxslar esa bemorlarga aynan o‘zlaridagi echkiemar go‘shtini sotib olishni tavsiya qiladi. Bunday holatlar Andijon viloyatining Asaka, Farg‘onaning Yozyovon hamda Qashqadaryoning Dehqonobod tumanlarida ham kuzatilmoqda.

Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanida aniqlangan holat noqonuniy ovning ko‘lamini yaqqol namoyon etadi. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan o‘tkazilgan tezkor tadbir davomida fuqaro M.I.ning xonadonida 20 ta tirik bo‘z echkiemar, 43 ta o‘ldirilgan echkiemar va 38 dona teri aniqlangan. Sud qaroriga ko‘ra, aybdordan 141 million 900 ming so‘m ekologik zarar undirilgan hamda unga uch yil muddatga ozodlikni cheklash jazosi tayinlangan. Tirik qolgan echkiemarlar tabiiy yashash muhiti bo‘lgan Muborak tumani cho‘l hududiga qo‘yib yuborilgan, musodara qilingan terilar esa belgilangan tartibda yo‘q qilingan.

Qonunchilikka ko‘ra, bo‘z echkiemarlarni noqonuniy ovlash uchun qat’iy javobgarlik belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 7-dekabrdagi 649-son qaroriga muvofiq, bitta bo‘z echkiemarni nobud qilganlik uchun hayvonot dunyosiga yetkazilgan zarar miqdori 34 million so‘m etib belgilangan. Bundan tashqari, "Hayvonot dunyosi to‘g‘risida"gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi va Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga muvofiq, noyob turlarni noqonuniy ovlash, saqlash yoki sotish qonuniy javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Bo‘z echkiemarlar tabiatda juda sekin ko‘payadi. Ular bir mavsumda 6 tadan 38 tagacha tuxum qo‘yishi mumkin. Ammo tuxumlarning qariyb 30 foizi ochilmaydi, tuxumdan chiqqan bolalarining katta qismi esa yirtqich qushlar va yovvoyi hayvonlarga yem bo‘ladi. Natijada ularning atigi 5–10 foizi uch yoshga yetib jinsiy voyaga yetadi. Shu sababli populyatsiya juda sekin tiklanadi. Mutaxassislarning fikricha, bo‘z echkiemar Qizil kitobga kiritilganiga 30 yildan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, ayrim hududlarda uning soni deyarli ikki barobarga kamaygan. Iqlim o‘zgarishi, cho‘llanish, yangi avtomobil yo‘llari va sanoat obyektlari qurilishi ham yashash muhitining qisqarishiga sabab bo‘lmoqda.

Mutaxassislarning fikricha, bo‘z echkiemarni saqlab qolish uchun, avvalo, uning tabiiy yashash hududlarini kengaytirish va davlat muhofazasini kuchaytirish zarur. Noqonuniy ovga qarshi nazoratni kuchaytirish, internet va ijtimoiy tarmoqlarda echkiemar go‘shtining davolovchi xususiyati haqidagi yolg‘on ma’lumotlarga qarshi kurashish, aholi ekologik savodxonligini oshirish, maktab va oliy ta’lim muassasalarida biologik xilma-xillik bo‘yicha targ‘ibot ishlarini kuchaytirish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, noyob turlar monitoringini zamonaviy GIS texnologiyalari va sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari asosida olib borish, brakonerlik uchun javobgarlikning muqarrarligini ta’minlash bo‘z echkiemarlarni saqlab qolishga xizmat qiladi.

O‘zbekiston biologik xilma-xilligi jihatidan Markaziy Osiyodagi eng boy mamlakatlardan biridir. Bo‘z echkiemar esa ushbu boylikning ajralmas qismi hisoblanadi. Uni ilmiy asosga ega bo‘lmagan xurofotlar sabab yo‘q qilish nafaqat bitta turning, balki butun cho‘l ekotizimining izdan chiqishiga olib keladi. Qizil kitobga kiritilgan hayvonni ovlash, saqlash, sotish yoki sotib olish qonun buzilishi hisoblanadi. Noyob hayvonlarni asrash esa nafaqat davlat organlarining, balki har bir fuqaroning ham burchidir. Faqat ilm-fan, qonun ustuvorligi va ekologik madaniyat uyg‘unlashgan taqdirdagina bo‘z echkiemarni kelajak avlodlarga saqlab qolish mumkin.

Feruzbek Sayfullaev