Temir panjara ortida qolgan kapral Voytek

Voytekning hikoyasi 1942-yilda boshlanadi. General Vladislav Anders qo‘mondonligidagi Polsha armiyasi Sovet Ittifoqidan evakuatsiya qilinib, Eron hududi orqali Yaqin Sharqqa yo‘l olgan paytda askarlar kichkina ayiq bolasiga duch kelishadi. Onasidan ayrilgan va omon qolishi qiyin bo‘lgan bu ayiqchani ular mahalliy boladan sotib olishadi. Askarlar unga Voytek deb ism qo‘yishadi. Polyak tilida bu ism “quvnoq jangchi” yoki “jangchi tabiatli inson” degan ma’noni anglatadi. Dastlab juda kichkina bo‘lgan ayiqcha askarlar tomonidan parvarish qilinadi. Uni boqish uchun oddiy shishadan emizikli idish tayyorlanadi va quyultirilgan sut bilan oziqlantiriladi. Shu tariqa Voytek harbiylar orasida ulg‘aya boshlaydi.

Vaqt o‘tishi bilan u oddiy maskotdan ko‘ra ko‘proq narsaga aylanadi. Voytek askarlar bilan birga yashar, ular bilan o‘ynar, mashg‘ulotlarga ergashar va hattoki harbiy lager hayotining ajralmas qismiga aylanadi. Askarlar uning juda aqlli va odamlar bilan tez til topishadigan hayvon bo‘lganini eslashadi. U pivo ichishni yoqtirgan, sigaretlarni esa tutatmasdan chaynab yurardi. Eng qizig‘i, Voytek katta ofitserlarni ko‘rganida orqa oyoqlariga turib, go‘yo harbiycha salom berishga urinardi.

1944-yilda Polsha korpusi Italiyadagi Monte-Kassino jangida qatnashadi. Bu Ikkinchi jahon urushining eng muhim va eng og‘ir janglaridan biri edi. Tog‘li hududlarda joylashgan pozitsiyalarga artilleriya snaryadlarini yetkazib berish askarlar uchun katta sinov bo‘lgan. Aynan shu yerda Voytek o‘zining eng mashhur jasoratini namoyon qiladi. Guvohlarning aytishicha, u askarlarning og‘ir snaryad qutilarini tashiyotganini kuzatib turib, keyinchalik ularga yordam bera boshlagan. Taxminan 45 kilogramm og‘irlikdagi snaryad qutilarini panjalari bilan ko‘tarib, artilleriya nuqtalariga yetkazgan. Eng hayratlanarlisi, u bu vazifani muntazam bajargan va birorta qutini tushirib yubormagan.

Voytekning jasorati askarlar orasida afsonaga aylanadi. Natijada Polsha armiyasi uni rasman harbiy xizmatga qabul qiladi va unga kapral unvoni beriladi. Shu tariqa u tarixdagi kam sonli harbiy unvonga ega hayvonlardan biriga aylanadi. Keyinchalik snaryad ko‘tarib turgan ayiq tasviri Polsha armiyasining 22-artilleriya ta’minot rotasi ramzi sifatida qabul qilinadi. Urush tugagach, ko‘plab askarlar singari Voytekning hayoti ham keskin o‘zgaradi. Polsha korpusi tarqatib yuboriladi va ayiq Shotlandiyaning Edinburg hayvonot bog‘iga topshiriladi. Aynan shu davr uning hayotidagi eng qayg‘uli bosqich bo‘ldi.

Voytek umrining asosiy qismini insonlar orasida, askarlar davrasida o‘tkazgan edi. Hayvonot bog‘idagi hayot esa uning uchun mutlaqo begona muhit bo‘lib chiqadi. U boshqa ayiqlar bilan yaqinlashmaydi, ko‘pincha yolg‘iz yuradi va tushkun holatda bo‘ladi. Ammo sobiq safdoshlari uni unutmaydi. Polshalik faxriylar tez-tez hayvonot bog‘iga kelib turishgan. Rivoyatlarga ko‘ra, Voytek panjara ortidan polyak tilidagi nutqni eshitishi bilan jonlanib ketar, orqa oyoqlariga turib eski do‘stlarini kutib olardi. Ba’zi sobiq askarlar esa qo‘riqchilar ruxsatisiz panjara ichiga kirib, u bilan quchoqlashar va eski kunlarni eslashardi.

1963-yilda kapral Voytek vafot etdi. Ammo uning nomi tarixda saqlanib qoldi. Bugungi kunda Polsha, Shotlandiya va boshqa mamlakatlarda unga bag‘ishlangan yodgorliklar mavjud. Uning hayoti haqida kitoblar yozilgan, filmlar suratga olingan va ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan.

Voytekning hikoyasi faqat bir ayiq haqidagi voqea emas. Bu urushning inson va tabiat hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatishi, do‘stlik va sadoqat chegaralarni tan olmasligi haqidagi hikoyadir. U askarlar uchun oddiy hayvon emas, safdosh, do‘st va jangovar hamroh bo‘lgan. Shuning uchun ham kapral Voytek bugungi kungacha urush tarixidagi eng g‘ayrioddiy qahramonlardan biri sifatida eslanadi.